Je loopt je kleutergroep binnen en ziet het meteen: alles is in het thema. De huisplek is een winkel geworden, de bouwplek heet nu ‘de stad’ en zelfs in de zandtafel ligt themamateriaal. Het ziet er samenhangend uit. Maar de belangrijkste vraag blijft: wat doet dit met het spel van de kinderen?
Een thema kan spel verdiepen.
Maar het kan ook spel verstoren.
Download het hele artikel
Begin niet bij het thema, maar bij de doelen
Sterk kleuteronderwijs start niet bij thema, maar bij doelen. Wat willen kinderen aanbieden, waar willen we ze mee laten kennis maken en wat willen we kinderen deze periode ontwikkelen? Denk aan spelkwaliteit, taal, probleemoplossend vermogen of rekenvaardigheden. Het thema kan daarin een startpunt zijn, maar blijft ten alle tijden een middel. Het helpt om doelen betekenisvol te maken, maar alleen wanneer het aansluit bij wat kinderen op dat moment nodig hebben in hun spel. Wanneer het thema leidend wordt, verschuift de aandacht van ontwikkeling naar aankleding en de activiteiten. En dat zie je terug in de uren voorbereiding, lange themaplanningen en ja, dit zie je ook terug in de kwaliteit van spel van kinderen.
Waar het thema echt waarde toevoegt
Thema’s zijn vooral krachtig voor:
- Wereldoriëntatie: kinderen verbinden spel aan ervaringen uit de echte wereld.
- Woordenschatontwikkeling: nieuwe woorden krijgen betekenis doordat ze functioneel gebruikt worden in spel.
- Spelverrijking bij gevorderde spelers: kinderen die al rollen vasthouden en spelideeën kunnen verbinden, gebruiken een scripts binnen een thema om hun spel te verdiepen.
Voor deze kinderen kan een bakkerij, schoenenwinkel of ziekenhuis een volgende stap zijn. Niet omdat het thema zo mooi is, maar omdat het past bij hun spelontwikkeling.
Niet elk kind is toe aan thematisch spel
En daar zit een belangrijk spanningsveld. Niet alle kleuters zijn toe aan het spelen van scripts of het combineren van speelplekken. Een schoenenwinkel spelen vraagt meer dan verkleedkleren en dozen. Het vraagt om symbolisch denken, rolvastheid, taalgebruik en het vermogen om handelingen logisch te verbinden. Lev Vygotsky (1978) beschreef dat spel zich ontwikkelt binnen de zone van naaste ontwikkeling. Kinderen kunnen in spel groeien, maar alleen wanneer het aanbod aansluit bij wat ze nét aankunnen, niet wanneer het te complex is.
Wanneer thematisch spel te vroeg wordt aangeboden, zie je vaak:
- kort spel in de themaplek
- oppervlakkig ‘doen alsof’ of juist de drang om “gewoon baby” te spelen in de themaplek
- kinderen die snel afhaken
- kinderen die gaan rommelen, omdat ze niet weten wat ze met het complexe spel aan moeten
Voor deze kinderen is het thema geen verrijking, maar een belasting. De themaplek is op dat moment nog niet de juiste ontwikkelplek. Deze kinderen komen beter tot hun recht wanneer we het spel verkleinen en wanneer zij ruimte krijgen om in de fundamenten binnen hun spelniveau te ontwikkelen.
Download het hele artikel
Fundamenten zijn geen thematische wisselstukken
Wanneer alles in het thema staat, komt iets anders onder druk te staan: de fundamenten van de kleutergroep. De huisplek, bouwplek en zandtafel zijn geen tijdelijke plekken, maar vaste spelplekken waar kinderen dagelijks oefenen met (samen)spel, motoriek, taal en probleemoplossend denken.
Ferre Laevers (2004) laat zien dat hoge betrokkenheid ontstaat wanneer kinderen grip ervaren op hun spel en materialen. Dat vraagt om herkenning, herhaling en open materiaal. En dus niet om voortdurende wisseling van context.
Wanneer deze plekken steeds worden aangepast aan een thema, verdwijnt juist dat wat spel verdiept.
Thematiseren is geen einddoel
Thematisch werken is geen verplichte stap in elke groep. Jonge kinderen ontwikkelen zich van exploratief naar verhalend spel (Janssen-Vos, 2012). Dat proces verloopt niet lineair en verschilt sterk per kind. Voor sommige kinderen is het meebouwen aan een thematische spelomgeving een teken van gevorderd spel. Voor andere kinderen werkt dit juist vertragend. Thematiseren is dus geen einddoel, maar een mogelijkheid, passend bij sommige kinderen, in sommige periodes. Om uiteindelijk te kunnen thematiseren, plekken verbinden en mee te bouwen aan de speelomgeving is het dus van groot belang om te investeren in het spel van kinderen. Hebben de kinderen binnen hun ontwikkeling het niveau bereikt dat ze een script kunnen spelen en het spel kunnen plannen?
De rol van de leerkracht
De kwaliteit zit niet in het thema, maar in het professioneel kijken. In observeren, afwegen en keuzes durven maken. Soms betekent dat: verrijken. Soms ook: bewust níet meebewegen met de thematische stroom. Spel verdiept wanneer volwassenen aansluiten bij bestaand spel (Hughes, 2010), in plaats van nieuwe spelvormen op te leggen. Soms is de beste verrijking: niets toevoegen.
8 Concrete tips voor de praktijk
1. Werk altijd vanuit periodedoelen
Bepaal eerst wat kinderen deze periode nodig hebben om te groeien in hun spel en ontwikkeling.
2. Observeer vóórdat je thematiseert
Kijk wat kinderen al doen, waar hun spel stokt en waar verdieping mogelijk is.
3. Houd de fundamenten stabiel
Zorg dat huisplek, bouwplek en zandtafel herkenbaar blijven, ook tijdens een thema.
4. Zet het thema selectief in
Niet elke plek hoeft thematisch. Kies bewust waar het iets toevoegt. Gebruik bijvoorbeeld een pakplek waar thematisch materiaal ligt. De kinderen die eraan toe zijn, integreren het materiaal in hun spel.
5. Gebruik het thema vooral voor taal en wereldoriëntatie
Daar ligt de grootste meerwaarde, zeker voor woordenschat.
6. Start de eerste 8 weken van het schooljaar zonder thema
Neem de tijd om je kinderen te leren kennen en geef ruimte voor spelinitiatieven.
7. Laat gevorderde spelers meedenken en meebouwen
Thematiseren werkt pas echt als kinderen een zeker spelniveau hebben bereikt en eigenaar worden van het spel.
8. Durf ‘nog even niet’ te zeggen
Ook dat is doelgericht werken.
Starten zonder thema
In Start eens zonder thema laat Els Menu (2022) zien dat het bewust loslaten van een vast thema soms juist ruimte creëert voor beter spel. Niet omdat thema’s niet waardevol zijn, maar omdat ze niet altijd aansluiten bij wat kinderen op dat moment nodig hebben. Door tijdelijk zonder thema te werken, ontstaat er rust om te observeren: wat doen kinderen uit zichzelf en waar ontstaat echte betrokkenheid? Die observaties vormen vervolgens de basis voor doelgerichte keuzes in het aanbod.
Vertrekken zonder thema betekent niet dat er geen richting is. Het vraagt om een rijke basisomgeving met sterke fundamenten, waarin kinderen vertrouwde spelplekken hebben en materiaal uitnodigt tot exploratie. Vanuit die basis kan thematisering later ontstaan, als gevolg van spel en interesse, in plaats van als startpunt. Zo blijft spel leidend en het thema dienend.
literatuur:
- Barrett, P., Davies, F., Zhang, Y., & Barrett, L. (2015). The impact of classroom design on pupils’ learning. Building and Environment, 89, 118–133.
- Bowlby, J. (1988). A secure base. Basic Books.
- Center on the Developing Child. (2011). Executive function. Harvard University.
- Diamond, A. (2013). Executive functions. Annual Review of Psychology, 64, 135–168.
- Laevers, F. (2005). Well-being and involvement. Leuven University Press.
- Shield, B. M., & Dockrell, J. E. (2003). The effects of noise on children at school. Building Acoustics, 10(2), 97–116.
- Sweller, J., Ayres, P., & Kalyuga, S. (2011). Cognitive load theory. Springer.
- Vygotsky, L. S. (1978). Mind in society. Harvard University Press.
